Bert Wiegman schrijft in zijn wekelijkse inspiratie voor zondag 1 september 2019 (weekbrief nr. 26) over ethiek en moraliteit rondom het al dan niet zwijgen of spreken in bepaalde situaties. In deze tijd waarin je mening snel (ongezouten) is te delen – op allerlei elektronische fora – wel een issue. De achtergrond van het schrijven van deze brief (‘waarom’) vraagt nadere beschouwing; mogelijk ga ik daar in een essay nog een keer op in. In ieder geval wordt de lezer c.q. luisteraar uitgenodigd om nog eens na te denken met vragen als:

• Waarom zou je spreken?
• Waarom zou je zwijgen?
• Waarom zou ik een ander willen kwetsen?

We werden dan ook uitgenodigd om voor onszelf nog eens bij de ‘waarom-vragen’ stil te staan. Dat dit niet simpel is, merk je als je stilstaat bij het feit dat ‘waarom-vragen’ soms niet te beantwoorden vragen zijn, zoals in het geval van ‘waarom heeft hij/zij of heb ik/jij deze ziekte gekregen?’. Dat zijn spelingen van het lot waar geen oorzakelijkheid achter gezocht kan worden. Ook waarom-vragen over iemands handelen kunnen wel eens moeilijk liggen, zoals ‘waarom heb je dat gedaan?’. Vaak heb je iets gedaan voordat je je bewust was van mogelijke effecten; we handelen immers maar 5% van de tijd bewust. Je kunt je in zo’n geval schuldig voelen, het idee hebben dat je je moet verdedigen, en er eventueel een (rationele) verklaring bij gaan ‘verzinnen’ of met terugwerkende kracht beredeneren.

Anderzijds is het vaak ook nuttig om de ‘waarom-vraag’ te gebruiken. Het is bijvoorbeeld een techniek in de ‘Lean’ benadering van verschijnselen in bedrijven. Daar is zelfs sprake van de methode ‘5-Whys’: 5 maal doorvragen met ‘waarom’ op het gegeven antwoord. Bijvoorbeeld:

1. waarom zijn de spullen niet geleverd? ‘omdat de machine stuk was’
2. waarom was de machine stuk? ‘omdat er geen onderhoud gepleegd was’
3. waarom was er geen onderhoud gepleegd? ‘omdat de monteur ziek was’
4. waarom was de monteur ziek? ‘omdat hij overbelast was’
5. et cetera.

Als je bij de bron/oorzaak bent, kun afdoende maatregelen kunt nemen, zoals in bovengenoemd geval extra personeel aantrekken.

Dat het ‘waarom’ vragen je ook gek kan maken, beschrijft Sander Bais. U herinnert zich hem nog wel van de amuse kwamkwammersloeg. In het kader van de ‘waarom-vraag’ schrijft Bais in Keerpunten (p. 23/24):

“De meeste ouders kennen wel het weetgierige kind dat eindeloos doorvraagt: ‘Maar waarom dan?’ Als ouder moet je steeds meer terrein prijsgeven in het drammerige kruisverhoor van je zo geliefde kroost, waarbij je beperkte kennis steeds verder wordt gefileerd tot er uiteindelijk onwetendheid aan het licht komt. Je werpt vertwijfeld je handen in de lucht en roept:

‘Waarom? Omdat het zo is, daarom! Nou goed?’

Inmiddels ben je totaal verslagen, en het kind begint triomfantelijk te zingen:

‘Waarom? Daarom! Daarom is geen reden. Als je van de trap af valt, ben je snel beneden!’ “

Het werkt vaak bevrijdend als je andere ouders hoort verhalen over vergelijkbare situaties waarin jij je ook geen raad wist 😉

Terugbladerend in ‘Keerpunten’ van Bais, kwam ik overigens nog een verkeersbord tegen, welk door Bais in verband word gebracht met ‘nine-eleven’. Aangezien het vandaag weer september is, neem ik de vrijheid dat onderwerp terloops te raken. De lezers van de amuse kwamkwammersloeg herinneren zich nog wel wat voor soort link Bais legt met verkeersborden. Het lijkt alsof hij aan de NewYorkers aanbeveelt om op de wolkenkrabbers bord J30 te hangen:

Nu lijkt die problematiek in de VS, en met name New York misschien ver weg, maar Simone van der Vlugt herinnert ons dit jaar er nog eens aan dat New York (en wat dies meer zij) min of meer toevallig niet van ‘ons’ c.q. Nederland is/was.

Aan het eind van een van de oorlogen met de Engelsen werd afgesproken dat de koloniën die op dat moment op de ander veroverd waren, niet meer terug-geruild werden. Zo hielden wij Suriname, en de Engelsen New York.

Ik vind de aanslagen van 11 september 2001 in de VS een voorbeeld van de zinsnede dat ‘de werkelijkheid vaak nog gekker is dan de fantasie’. Denk bij fantasie maar eens aan de boeken van Alistair Maclean (en Desmond Bagley en vergelijkbaren). Zoals het dichtbij gepositioneerde ‘Hoog Water’ van Maclean:

Het verhaal van ‘Hoog water’:

Schiphol, februari 1983. Een Fokker Friendship wordt op de startbaan opgeblazen; één dode. Een terroristisch commando eist de verantwoordelijkheid voor de aanslag op en het spoor leidt al gauw naar een sinister verbond van de Noordierse Fighters for Freedom, de Rote Armee Fraktion en een Italiaans commando. Peter van Effen, een Amsterdamse politie-inspecteur, wordt vanwege zijn bekendheid met de internationale terroristische beweging op de zaak gezet. Verrassend snel weet Van Effen te infiltreren in subversieve Amsterdamse kringen en wordt het hem duidelijk dat het gebeurde op Schiphol slechts een waarschuwing was. Topoverleg en ministeriële bemoeienissen ten spijt kan alleen Van Effen het tij keren. Dat hij daarbij zijn eigen leven in de waagschaal stelt valt in het niet bij de prijs die het Nederlandse volk zal moeten betalen: de vernietiging van de Delta-werken en het verlies van duizenden hectaren land.

Heb je dat ook wel eens, dat de werkelijkheid nog gekker was dan wat je je had voorgesteld? Waarom? Dat antwoord is al gegeven…